Koekoeksklok
Een houten kast, twee fluitpijpjes en een vogel die op vaste momenten naar buiten komt. Meer is het niet, en precies daarom werkt het al bijna drie eeuwen.
- HerkomstZwarte Woud, Duitsland
- Vorm vastgelegd1850
- RoepTwee fluitpijpen met blaasbalgjes
- Looptijd1 dag of 8 dagen
Hoe de roep werkt
In de kast staan twee pijpjes van hout, elk met daaronder een balgje van leer of van geprepareerd papier. Het uurwerk hijst zo'n balgje omhoog en laat het weer zakken; bij het zakken wordt lucht door het pijpje geperst en klinkt er een toon. Om en om geeft dat de twee noten die iedereen kent. Een derde balgje zorgt voor het openzwaaien van het luikje en het naar buiten komen van de vogel.
Het aantal roepen volgt de stand van de wijzers, met op de halve uren een enkele roep. Zit er een speelwerk in, dan hangt er een derde gewicht dat een muziekwals aandrijft, doorgaans met twee deuntjes die elkaar afwisselen. Datzelfde onderdeel brengt de poppen en het molenrad in beweging.
Waar de vorm vandaan komt
In de meeste beschrijvingen duikt de naam Franz Anton Ketterer op, met 1730 erbij. Die combinatie stamt uit een boek uit 1810 en klopt niet: de man in kwestie kwam pas in 1734 ter wereld. Wat er wel over te zeggen valt, is dat het type in de loop van de achttiende eeuw gemeengoed werd in het Zwarte Woud.
Het silhouet is jonger dan de klok zelf. In september 1850 schreef Robert Gerwig van de klokkenmakersschool in Furtwangen een prijsvraag uit voor betere kasten. Friedrich Eisenlohr stuurde het spoorwachtershuisje in, en die vorm werd de standaard.
Vier keuzes
| Keuze | Opties | Gevolg |
|---|---|---|
| Krachtbron | Aan de ketting of op cellen | Pijpjes van hout tegenover een luidsprekertje |
| Hoe vaak ophalen | Elke dag of eens per week | Bepaalt het dagelijkse ritueel |
| Wat er klinkt | Uitsluitend de roep, of ook een deuntje | Extra gewicht en een langere reeks |
| Kastmodel | Huisje, chalet, snijwerk of effen | Raakt het uiterlijk, niet het mechaniek |
Die keuzes staan uitgewerkt op de pagina over uitvoeringen. Twee gespecialiseerde sites gaan er ook op in: https://www.koekoeksklok.com/ als winkel en https://www.koekoeksklokken.com/ als informatiesite.
In beeld
Een stilstaand plaatje zegt weinig over een klok die vooral van geluid en beweging moet hebben. In de beeldbank staat materiaal waarop dat wel te volgen is.
Veelgestelde vragen
Hoe komt de koekoeksroep tot stand?
Door twee houten fluitpijpjes met elk een blaasbalgje eronder. Het uurwerk tilt de balgjes om beurten op en laat ze vallen, waardoor er lucht door de pijpjes wordt geduwd.
Waarom lijkt bijna elke koekoeksklok op een huisje?
Door een prijsvraag van september 1850 in Furtwangen. De inzending van architect Friedrich Eisenlohr nam de gevel van een spoorwachtershuisje als uitgangspunt, en die vorm werd het model.
Kan de roep uit?
Ja. Aan de zijkant van vrijwel elk mechanisch exemplaar zit een schuifje dat roep en slag blokkeert. Daarnaast kennen veel modellen een stand die tussen de avond en de ochtend vanzelf zwijgt.