Zwarte Woud
Houtsnijwerk, lange winters en een school in Furtwangen
- LandDuitsland
- KernplaatsenFurtwangen, Neustadt, St. Georgen
- Bekendste typeKoekoeksklok
- Vorm vastgelegd1850
Geen enkele streek heeft zoveel klokken de wereld in gestuurd als het zuidwesten van Duitsland. Dat kwam niet door een uitvinding, maar door omstandigheden die er toevallig samenkwamen.
Nijverheid uit noodzaak
De boerderijen in het Zwarte Woud lagen ver uit elkaar, de grond gaf weinig en de winter duurde lang. Wat er wel was, was hout. Vanaf het einde van de zeventiende eeuw ontstond daaruit een huisnijverheid waarin hele families onderdelen maakten: raderen, kasten, wijzerplaten, fluitpijpjes. Niemand maakte een hele klok; iedereen maakte een deel.
Rond het midden van de achttiende eeuw raakte de koekoeksklok er ingeburgerd. Vanaf de jaren zestig van die eeuw werkten meerdere werkplaatsen tussen Neustadt en St. Georgen aan houten klokken met een roep. Het principe zelf was ouder: een uurwerk met koekoeksroep staat al in 1619 in een Saksische hofcollectie, en Domenico Martinelli beschreef het gebruik ervan in 1669.
Furtwangen als draaipunt
In de negentiende eeuw kreeg de nijverheid een schoolgebouw en een organisatie. Robert Gerwig, directeur van de klokkenmakersschool in Furtwangen, schreef in september 1850 een prijsvraag uit voor betere kasten. Architect Friedrich Eisenlohr stuurde een ontwerp in dat de gevel van een spoorwachtershuisje nabootste. Die vorm, in het Duits Bahnhausle, werd het model dat de koekoeksklok tot vandaag heeft.
Handelaren droegen de klokken op de rug door Europa. Dat verklaart waarom de vorm in landen terechtkwam die zelf geen enkele band met de streek hadden.
Wat de streek verder maakte
- Weerhuisjes, waarbij een gedraaide darm of haar op vochtigheid reageert en de figuren naar buiten draait.
- Schilddoos- en lakschildklokken, met een beschilderde houten wijzerplaat en een houten werk.
- Bahnhausle- en chaletkasten, met houtsnijwerk als handelsmerk van de streek.
- Later industrieel werk uit dezelfde regio, waaronder wekkers en huiskamerklokken in serie.
Winkels die zich op dit type richten, vermelden de herkomst uitdrukkelijk. Bij https://www.koekoeksklok.com/schwarzwalder-klok/ staat de aanduiding als aparte categorie, en https://www.koekoeksklokken.com/koekoeksklok-geschiedenis/ behandelt de geschiedenis los van het aanbod.
Veelgestelde vragen
Wie heeft de koekoeksklok uitgevonden?
Dat is niet bekend. De naam Franz Anton Ketterer wordt vaak genoemd met het jaartal 1730, maar Ketterer werd pas in 1734 geboren. De toeschrijving stamt uit een boek van 1810 en is weerlegd.
Waarom lijkt bijna elke koekoeksklok op een huisje?
Door een prijsvraag uit 1850. Het winnende idee van Friedrich Eisenlohr was de gevel van een spoorwachtershuisje, en die vorm werd de standaard.