Franse Jura
IJzeren werk voor boerderijen, tweehonderd jaar lang uit dezelfde dalen
- LandFrankrijk
- StreekFranche-Comte, Haut-Jura
- CentraMorez en Morbier
- Bloeitijd1820 tot 1890
Tweehonderd jaar lang kwam uit een handvol dalen in de Jura een klok die overal hetzelfde deed: hoorbaar zijn tot in de stal en doorlopen zonder aandacht.
Een streek die zich toelegde
Rond 1680 duikt het type voor het eerst op in de Franche-Comte. Twee plaatsen groeiden uit tot het hart van de productie: Morez en Morbier, en aan die laatste ontleent de klok zijn tweede naam. De zeven decennia tussen 1820 en 1890 gelden als de sterkste periode; daarna zakte de vraag weg en kwam er in de vroege twintigste eeuw een einde aan. Wanneer precies is niet vast te stellen: bronnen noemen het laatste kwart van de negentiende eeuw, het jaar 1915 en zelfs 1935.
De bouw van het werk
Het uurwerk is een ijzeren kooi met losneembare stijlen. Gang- en slagwerk staan naast elkaar, afgedekt door een blikken kap die naar zijn vorm broodblik heet. Twee gewichten van grofweg 2,5 tot 4,5 kilo leveren de kracht, opgewonden met een sleutel. De meeste exemplaren lopen acht dagen; er bestaan maandlopers van twintig tot dertig dagen.
In de oudste uitvoeringen zit nog een spil met een korte slinger. Rond het midden van de negentiende eeuw wordt het anker gangbaar, wat past bij de forse slingers die dan in de mode raken.
| Onderdeel | Uitvoering | Wat het verraadt |
|---|---|---|
| Uurwerk | IJzeren kooi met blikken kap | Herkomst uit de Jura |
| Opwinden | Sleutel op een vierkant | Onderscheid met kettingklokken |
| Slag | Uur plus herhaling na twee minuten | Gangbaar vanaf circa 1790 |
| Slinger | Geperst messing, gebombeerd | Negentiende-eeuws |
| Motief | Haan, zon, korenaren, portret | Streek en periode |
De haan
Het bekendste motief op de slinger is de Gallische haan, waar de Nederlandse bijnaam hanenklok vandaan komt. De slingers werden in grote series geperst, wat betekent dat hetzelfde motief bij veel exemplaren terugkomt. Losse slingers zijn ook later nagemaakt, dus het motief zegt weinig over de leeftijd van het uurwerk.
Achtergrond over het type en het aanbod staat bij https://comtoise-klokken.nl/geschiedenis-comtoise-klokken/.
Veelgestelde vragen
Waarom slaat een comtoise twee keer?
De herhalingsslag, gangbaar vanaf circa 1790: na de eerste reeks volgt na ongeveer twee minuten dezelfde reeks nog een keer.