Techniek

Gang en echappement

Zonder gang zou een klok in enkele seconden aflopen

• FunctieEnergie in porties doorlaten
• SpillegangUitslag 80 tot 100 graden
• AnkergangUitslag 4 tot 6 graden
• Secondeslinger99,4 cm

De taak van de gang

Zonder gang zou het gewicht of de veer alle energie in een paar seconden kwijt zijn: de raderen zouden razendsnel rondlopen en de klok zou stilvallen. De gang houdt het laatste rad om beurten tegen en laat het weer los, in een tempo dat de slinger bepaalt. Elk vasthouden en loslaten is een tik.

Spille tegenover anker

De ankergang kwam rond 1670 in gebruik, gangbaar toegeschreven aan William Clement. De oudste bekende ankerklok staat in Wadham College in Oxford en wordt aan Joseph Knibb toegeschreven, en de toeschrijving aan Robert Hooke wordt tegenwoordig als onjuist beschouwd.

Waarom de slingerlengte telt

Twee grootheden bepalen hoe snel een slinger heen en weer gaat: hoe lang hij is en hoe hard de aarde eraan trekt. Het gewicht van de lens doet er niet toe, de grootte van de uitslag evenmin. Wil een slinger er een seconde over doen van links naar rechts, dan komt de lengte uit rond 99,4 centimeter, gerekend met de standaardwaarde voor de valversnelling.

Die valversnelling is niet overal gelijk, wat betekent dat de benodigde lengte per plaats iets verschuift. Aan een klok boven de eettafel merkt niemand dat; bij een instrument dat op een seconde per dag wordt beoordeeld, telt het wel.

Ongelijke tik

Een klok hoort links en rechts even lang te tikken. Klinkt het als tik-tak in plaats van tik-tik, dan staat of hangt de klok niet waterpas, of is de gang niet goed uitgelijnd. In het eerste geval is een paar millimeter onder een voetje genoeg.

Veelgestelde vragen