Een jaar op een opwinding: de torsieslinger
Een gewone slinger zwaait heen en weer. Een torsieslinger draait om zijn as, aan een veer die zich verwringt en weer ontspant. Dat verschil bepaalt alles wat erna komt.
Hoe het werkt
Vlak onder de plaat hangt aan een smalle veer een schijf waarop gewichten zijn geplaatst. De veer wringt zich een stukje en draait weer terug, waarbij een volledige heen-en-weergang twaalf, vijftien of twintig seconden duurt. Dat trage tempo gaat gepaard met weinig weerstand, en daardoor met een minimaal verbruik.
De jaarpendule werd rond 1879 en 1880 bedacht door Anton Harder, die er de Jahresuhrenfabrik voor oprichtte. De naam 400-daagse klok verwijst naar de looptijd op een opwinding.
Het zwakke punt
Staal van die dikte laat zich beinvloeden door warmte: het wordt bij hogere temperatuur soepeler en dat verandert het tempo. Charles Terwilliger bracht daar in 1951 een oplossing voor, in de vorm van een draagveer die de temperatuur uitmiddelt.
Daarnaast is er een simpeler risico: zo'n veertje knapt zonder veel aanleiding. Wie de klok verplaatst, zet de slinger daarom eerst vast of haalt hem eraf, ook als het maar om een paar straten gaat.
De Atmos gaat verder
| Jaarpendule | Atmos | |
|---|---|---|
| Bedacht | Anton Harder, circa 1880 | Jean-Leon Reutter, 1928 |
| Aandrijving | Veer, jaarlijks opwinden | Uitzetting bij temperatuurverschil |
| Slinger | Torsieslinger, 12 tot 20 seconden | Torsieslinger, precies een minuut |
| Opwinden | Ongeveer een keer per jaar | Niet nodig |
In de Atmos zit een afgesloten balg met een vloeistof die al bij een minieme opwarming overgaat in damp en bij afkoeling weer vloeibaar wordt. Het uitzetten en krimpen dat daarmee gepaard gaat, spant de veer. Anderhalve graad verschil houdt de klok enkele dagen aan de gang. De uitvoering van Jaeger-LeCoultre uit 1936 gebruikt daarvoor ethylchloride.
Waterpas en stil
Beide klokken vragen een vlakke, trillingvrije ondergrond. De torsieslinger reageert op elke beweging van het meubel waarop de klok staat.
Redactie Klokkenbeurs